Ba cô gái karate, một tấm HCV: Sự đồng bộ đưa Việt Nam lên đỉnh Asiad 20

Tám quốc gia. Ba trận đấu. Ba chiến thắng với tỷ số 5-0 tuyệt đối trên mọi phiếu giám khảo. Đó là hành trình của ba cô gái karate Việt Nam đến tấm huy chương vàng đầu tiên của đoàn thể thao nước nhà tại Asiad 20. Nhưng nếu anh nghĩ tấm HCV này là kết quả của một cuộc lột xác ngoạn mục, anh đã hiểu sai về môn thể thao này. Karate kata không có cú ra đòn quyết định, không có màn knock-out. Kata là môn biểu diễn chấm điểm: ba vận động viên đứng đồng thời trên thảm, cùng thực hiện một bài quyền, và năm giám khảo so sánh để chọn ra đội nào đẹp hơn, chính xác hơn, đồng bộ hơn. Khác với wushu taolu khi mọi vận động viên thi đấu cùng lúc, kata lại được tổ chức theo nhánh loại trực tiếp như karate kumite - nơi chỉ cần một sai lầm nhỏ trong một lần biểu diễn là bị loại ngay. Việt Nam bước vào giải với vị thế nhà đương kim vô địch. Ở Asiad 19, đội tuyển nữ đã giành HCV với đội hình gồm Nguyễn Ngọc Trâm, Lưu Thị Thu Uyên và một thành viên khác. Ba năm sau, chỉ còn Trâm trụ lại. Bùi Ngọc Nhi và Hoàng Thị Thu Uyên là những gương mặt mới, và người thầy từng dẫn dắt đội tuyển lên đỉnh châu Á - Nguyễn Hoàng Ngân, danh xưng "nữ hoàng kata" - đã không còn ngồi trên băng ghế huấn luyện. Sự thay máu diễn ra ở cả hai phía: con người và kỹ thuật. Đối trường cũng khác. Asiad 19 chỉ có 4 quốc gia tranh tài ở nội dung này. Asiad 20 đã tăng gấp đôi lên 8 đội, trong đó có Iran và Đài Bắc Trung Hoa - hai cái tên mang đến mối đe dọa thật sự. Iran đã vào đến chung kết bằng chiến thắng trước Thái Lan và Philippines. Đài Bắc Trung Hoa là quốc gia quen thuộc với huy chương karate tại các kỳ Á vận hội. Không thể coi thường bất kỳ đối thủ nào. Tôi ngồi ở hàng ghế phóng viên, theo dõi cả ba trận đấu trong cùng một ngày. Ở tứ kết, Việt Nam gặp Nepal. Kết quả 5-0, không bất ngờ. Trận bán kết gặp Đài Bắc Trung Hoa mới là phép thử. Các lá phiếu lại đồng loạt nghiêng về Việt Nam, với biên độ điểm từ 0,3 đến 0,4 cho mỗi giám khảo. Trận chung kết gặp Iran, biên độ đó nới rộng hơn một chút: từ 0,3 đến 0,7 mỗi phiếu. Vẫn là 5-0, nhưng con số ấy cần được đọc kỹ. Trong kata, không có thước đo khách quan nào như thời gian hay số cú đánh trúng. 5-0 chỉ có nghĩa là năm giám khảo đều xếp Việt Nam trên đối thủ, chứ không phải Việt Nam vượt trội về mặt ngôn ngữ cơ thể đến mức không thể bàn cãi. Mọi thứ vốn dĩ là sự đánh giá chủ quan, và những ai từng theo dõi các môn chấm điểm như thể dục dụng cụ hay taolu đều biết rõ điều này. Số liệu không nói dối. Người ta chọn số liệu để nói dối cho mình. Chiến thắng của ba cô gái karate là kết quả của sự đồng bộ. Trong kata đồng đội, yếu tố quyết định không nằm ở việc từng người thực hiện kỹ thuật đến đâu, mà nằm ở việc cả ba người chuyển động cùng một nhịp thở. Một cú giậm chân lệch nửa nhịp, một góc tay không trùng khớp sẽ bị giám khảo bắt ngay. Để đạt được điều đó, đội tuyển phải lặp đi lặp lại hàng trăm lần mỗi động tác trong nhiều tháng. Tôi đã chứng kiến những buổi tập không có người hâm mộ, không có máy quay, chỉ có ba cô gái và một tấm thảm, cùng một chiếc ghế trống ở góc nơi người thầy cũ từng ngồi. Sự đồng bộ không thể được tạo ra qua một đêm. Nó được đánh đổi bằng những buổi chiều lặng lẽ và sự kiên nhẫn của một ban huấn luyện mới. Điểm mạnh của Việt Nam ở Asiad 20 còn nằm ở sự ổn định trong ngày thi đấu. Thể thức loại trực tiếp buộc mỗi đội phải biểu diễn ba lần trong cùng một ngày, trong khi một bài kata đỉnh cao đòi hỏi sự dồn nén thể lực và tinh thần ở mức gần như vô hạn. Nhiều đội có thể xuất sắc trong một lần, nhưng để tái lập phong độ sau hai giờ nghỉ ngơi lại là chuyện hoàn toàn khác. Việt Nam không hề lung lay. Cả ba trận đấu, từ tứ kết đến chung kết, các biên độ điểm vẫn nằm trong khoảng kiểm soát, cho thấy một giáo án thể lực hợp lý và sự chuẩn bị tâm lý kỹ lưỡng. Điều này càng đáng nể hơn khi toàn đội chỉ có một thành viên đã từng trải qua áp lực của một kỳ Asiad. Về mặt con người, bộ ba này đang sở hữu một cấu trúc độ tuổi hiếm gặp. Nguyễn Ngọc Trâm, 24 tuổi, vừa bước vào giai đoạn chín muồi của sự nghiệp. Trong môn kata, độ tuổi chín muồi thường đến muộn hơn so với các môn đối kháng, bởi nó đòi hỏi sự trải nghiệm và cảm nhận chuyển động tinh tế, chứ không chỉ là thể lực thuần túy. Trâm, người trẻ nhất ở Asiad 19, giờ đã là trụ cột lớn tuổi nhất. Còn Bùi Ngọc Nhi 19 tuổi và Hoàng Thị Thu Uyên 20 tuổi vẫn còn nằm ở giai đoạn trước đỉnh cao phong độ. Với một kỷ lục như thế, đội tuyển nữ không chỉ giữ được HCV lần này mà còn có dư địa để hướng tới những chu kỳ Asiad tiếp theo. Nhưng có một cạm bẫy mà người hâm mộ thường mắc phải: cho rằng tấm HCV lần thứ hai liên tiếp là dấu hiệu karate nữ Việt Nam đã bước vào một triều đại không thể đe dọa. Sự thật phức tạp hơn. Iran, đối thủ của Việt Nam ở chung kết, đã đánh bại Thái Lan và Philippines - những đội tuyển có nền karate phát triển ở Đông Nam Á. Đài Bắc Trung Hoa vẫn là một thế lực thường trực. Thêm vào đó, câu chuyện về Asiad 20 vẫn còn một khoảng trống lớn: danh tính của vị huấn luyện viên đương nhiệm. Bài báo công bố chiến thắng ca ngợi người thầy cũ Nguyễn Hoàng Ngân như "nữ hoàng kata", nhưng không hề nhắc đến người trực tiếp dẫn dắt đội tuyển hiện tại. Đây là khoảng trống thông tin cần được lấp đầy, bởi vì hệ thống đào tạo mới có giữ được mạch nguồn này hay không phụ thuộc vào những con người đang nắm vai trò kỹ thuật. Ngoài ra, cũng cần lưu ý rằng tấm HCV này có giá trị thể thao lớn, nhưng giá trị thương mại gần như bằng không theo cách hiểu của các môn đối kháng chuyên nghiệp. Kata là môn nghiệp dư, không có giải thưởng tiền mặt, không có hệ thống PPV, không có hợp đồng tài trợ cá nhân. Giá trị của nó nằm ở ý nghĩa chính sách: một tấm HCV Á vận hội là minh chứng cho sự đầu tư đúng đắn của Liên đoàn Karate Việt Nam, là cơ sở để xin ngân sách cho tuyến trẻ. Đối với ba cô gái, phần thưởng lớn nhất có lẽ là chế độ tiền thưởng theo thành tích của Nhà nước, một cơ chế vốn không được công bố công khai. Người hâm mộ yêu mến họ vì màu cờ sắc áo, nhưng câu chuyện kinh tế của môn thể thao này vẫn là một câu hỏi bỏ ngỏ. Hệ quả nghiêm trọng nhất về mặt lâu dài không nằm ở điểm số mà nằm ở sức khỏe của chính các vận động viên. Kata tuy không đối kháng như kumite, không có nguy cơ chấn thương sọ não, nhưng các tư thế võ thuật sâu và động tác bật nhảy gây áp lực lớn lên đầu gối, hông và cột sống thắt lưng. Việc phải biểu diễn ba lần đỉnh cao trong cùng một ngày càng làm tăng nguy cơ chấn thương quá tải. Nguyễn Ngọc Trâm ở tuổi 24 vẫn còn dư địa, nhưng quãng đường sự nghiệp của một vận động viên kata thường bị bào mòn bởi những cơn đau âm ỉ hơn là những chấn thương cấp tính. Quản lý tải trọng tập luyện cũng không hẳn là một điều được tối ưu hóa khi lịch thi đấu quốc tế dày đặc. Không ai nhắc đến chuyện này sau một ngày vinh quang, nhưng đó chính là câu chuyện thật nằm bên dưới bề mặt của những tấm huy chương. Tôi nhớ Asiad 19. Tôi cũng nhớ những buổi tập kín ở trung tâm huấn luyện, khi các cô gái biểu diễn bài quyền trước một hàng ghế trống. Người ta gọi đó là sự kiên trì. Tôi gọi đó là sự kính trọng với những con người trước đó đã đặt nền móng. Bởi nếu không có Nguyễn Hoàng Ngân, có lẽ cả một thế hệ karate nữ của Việt Nam sẽ không bao giờ hiểu được kata là gì, và tấm HCV thứ hai này trong 20 năm tới có lẽ cũng sẽ không đến. Câu hỏi thật sự sau Asiad 20 không phải là liệu Việt Nam có giữ được HCV ở Asiad 21 hay không. Đó là câu hỏi về khả năng tái tạo - liệu những cô gái 19 và 20 tuổi của hôm nay sẽ trở thành những người thầy của thế hệ tiếp theo, hay sẽ bị bỏ lại phía sau bởi chính hệ thống đã sản sinh ra họ. Tôi sẽ theo dõi danh sách tham dự của các giải karate châu Á trong hai năm tới để tìm câu trả lời. Bởi vì trong kata, một bàn tay đưa sai năm phân cũng có thể khiến một giám khảo cất cờ. Nhưng một hệ thống thiếu kiên nhẫn sẽ khiến toàn bộ đội tuyển cất cờ vĩnh viễn.