9...a5: lối thoát của Phòng thủ Vua Ấn Độ trước Bayonet Attack

Thứ Tư, sau bữa trưa, tôi ngồi ở một câu lạc bộ cờ nhỏ trên đường Hoài Hải, Thượng Hải, xem hai người đàn ông trung niên chơi một ván đấu giải. Khán phòng có bốn người: hai kỳ thủ, một người ghi biên bản, và tôi. Đến nước thứ chín, bên cầm quân Đen đẩy tốt a lên a5. Bàn cờ im đi. Đó là thứ im lặng của một người vừa chọn xong con đường và biết mình sẽ phải đi bộ suốt phần còn lại. Tôi nhớ tiếng đồng hồ cơ đặt sau lưng, tiếng nắp ấm trà mở ra đóng vào, và cách bên Trắng nhấc quân Xe lên rồi hạ xuống hai lần vào cùng một ô. Không có gì nổ ra. Không có đòn phối hợp nào đáng để thốt lên. Chỉ có một tốt nằm ở a5, một cột sắp mở, và một thế trận vừa đổi giọng. Ván cờ hôm đó kéo dài sáu mươi hai nước, hòa khi mỗi bên còn Xe và ba tốt. Tôi bỏ cả buổi chiều để nghĩ về một tốt biên. Với người chơi cờ, đây là lãnh thổ của Phòng thủ Vua Ấn Độ, hệ Mar del Plata, vùng mã ECO E97 đến E99. Nói gọn: Đen nhường trung tâm, dựng tường tốt g6 với Tượng trên g7, đẩy d6 và e5 rồi phản công bằng ...f5; Trắng đáp lại bằng d5 khóa trung tâm và mở hai mặt trận cánh. Cái hay của hệ này nằm ở chỗ hai bên chơi hai ván cờ khác nhau trên cùng một bàn: Trắng đánh vào cánh hậu, Đen đánh vào cánh vua, ai về đích trước thì thắng. Suốt nhiều thập niên, quân Trắng thử đủ cách để làm chậm cánh vua. Cách khó chịu nhất có tên Bayonet Attack: 9.b4. Trắng đẩy tốt b lên b4, giành không gian cánh hậu, mở đường cho Tượng c1 sang a3, chuẩn bị b4-b5 ép quân Đen co cụm. Đó là nước cờ không hề hiền. Nó biến thế trận từ thế Đen tấn công, Trắng chịu đòn thành thế hai bên cùng tấn công, ai sai trước thì chết. Trước Bayonet, câu trả lời chính thống từ lâu là 9...Nh5: Mã nhảy lên vành đai, mở đường cho ...f5, chấp nhận thế trận rối ren với hàng loạt biến bắt buộc. Các nhánh ...Ne8, ...Nd7, ...a5 tồn tại song song nhưng ít được nhắc tới. Trong kho dữ liệu khai cuộc mà tôi tra cứu, phần lớn ván ở mức cao nhất vẫn đi ...Nh5 — nhánh chính, nhánh được phân tích đến tận nước thứ hai mươi. Đó là lý do tôi ngồi lại với tài liệu về 9...a5. Tài liệu đến tay tôi trong một tệp có tiêu đề nói về vòng hai một giải đồng đội ở Samarkand, Uzbekistan. Phần thân hoàn toàn khác: đó là lời giới thiệu một sản phẩm khai cuộc bán theo dạng đĩa, quảng cáo 9...a5 như thuốc giải cho Bayonet. Tiêu đề và nội dung không khớp nhau. Trong nghề của tôi, đó là lỗi nặng nhất, kiểu lỗi buộc người ta phải quay lại kiểm tra nguồn gốc trước khi trích dẫn. Tài liệu không ghi tên tác giả, không ghi ngày phát hành, không kèm một ván đấu mẫu nào. Tôi vẫn đọc tiếp, nhưng với một ghi chú đỏ bên lề. Nước 9...a5 làm đúng một việc và làm rất sớm: nó hỏi thẳng tốt b4 của Trắng rằng mày định ở đó bao lâu. Trắng có ba lựa chọn. Bắt tốt trên a5 mở cột a cho Xe Đen và trao cho Đen ý tưởng ...Nxe4 nhắm vào trung tâm đã mất chốt. Đẩy b5 khóa cánh hậu, nhưng tự tay làm yếu cấu trúc tốt của mình và để lại ô trống cho quân Đen tràn vào. Hoặc giữ căng thẳng bằng Ba3, Be3 và chờ xem Đen định làm gì rồi mới quyết định. Cả ba con đường đều dẫn tới một loại thế trận: chậm, kín, nhiều quân, ít biến bắt buộc. Ở đây cần nói rõ một điều mà lời quảng cáo thường lấp đi: 9...a5 không tạo ra ưu thế lý thuyết. Đó là một nhánh đã được biết đến, thậm chí đã được chơi ở nhiều mức độ khác nhau suốt ba mươi năm. Giá trị của nó nằm ở chỗ khác: nó đổi loại tiền tệ dùng để trả cho ván đấu. Với ...Nh5, ván cờ thường được quyết định trong mười lăm đến hai mươi nước đầu bằng ký ức. Ai thuộc nhiều hơn, ai cập nhật tệp biến mới hơn thì sống sót qua giai đoạn khai cuộc; người hết biến trước thường là người thua. Với ...a5, khoản trả trước ít hơn hẳn, nhưng phần lãi về sau khó hơn: không có biến nào để nhớ, chỉ có cấu trúc tốt để hiểu. Bạn đổi một bài kiểm tra trí nhớ lấy một bài kiểm tra phán đoán. Với một kỳ thủ câu lạc bộ có hai tiếng mỗi tuần để học khai cuộc, đó là một cuộc đổi chác rất đáng cân nhắc. Đó cũng là lý do nhánh này sống dai dẳng dù chưa bao giờ thắng thế. Trong kỷ nguyên máy tính, tỷ trọng của Vua Ấn Độ ở các giải đỉnh cao đã giảm rõ rệt: thế trận kín, nhường trung tâm không còn là lựa chọn mặc định khi mọi người đều có engine trong phòng phân tích. Nó tồn tại như một vũ khí bất ngờ, và những người trung thành với nó ngày càng ít. Teimour Radjabov là một trong số ít còn giữ căn phòng đó sáng đèn ở mức đỉnh cao. Nhưng đây là chỗ tôi muốn phản đối tài liệu này. Lời quảng cáo dựa trên một câu quen thuộc: máy tính thường không biết xử lý những thế trận chiến lược phức tạp kiểu này, nên con người mới là người quyết định. Câu đó đúng vào khoảng năm 2026. Nó đã hết đúng sau khi các engine dùng mạng nơ-ron xuất hiện, bởi chính loại máy đó đánh giá thế trận kín, kế hoạch dài hạn và cấu trúc tốt tốt hơn phần lớn kiện tướng. Bán một mũi nhọn chống máy tính bằng một tiền đề đã cũ là cách nói dễ chịu cho người mua, chứ chưa phải một luận điểm kỹ thuật. Điểm mù thứ hai tinh tế hơn. Cả làng cờ tranh luận xem 9...a5 có cân bằng về mặt lý thuyết hay không, trong khi câu hỏi thật nằm ở chỗ khác: ai là người bỏ tiền ra mua nó. Người mua gần như chắc chắn không phải một kiện tướng 2700. Đó là một kỳ thủ phong trào, người vừa thua một ván đồng đội ở nước thứ hai mươi hai vì đối thủ thuộc lòng hơn mình. Với người đó, giá trị của một nhánh nhàm chán nằm ở chỗ được ở lại trên bàn cờ lâu hơn ba mươi phút. Khi thần đồng mười bảy tuổi vẫn chưa biết mình sắp thành huyền thoại, em vẫn đang học thuộc nước thứ chín. Những đứa trẻ ở các lò đào tạo Thượng Hải và Hà Nội hôm nay học khai cuộc bằng cách tải về một tệp biến, không phải bằng cách đọc sách. Một sản phẩm dạy rằng hãy hiểu thay vì nhớ vì thế bán kèm một tư thế đạo đức: người hiểu thế trận đứng cao hơn người học vẹt. Tôi không tin hoàn toàn vào tư thế đó, nhưng tôi hiểu tại sao nó bán được. Và sai lầm lãng mạn nhất của tôi là tin rằng quân cờ biết làm thơ. Quân cờ không biết gì cả. Người ta chỉ làm thơ về những khoảng lặng giữa các nước đi, và một tốt ở a5 là một khoảng lặng khá dài. Có một điều chắc chắn sẽ xảy ra: trong vòng một chu kỳ lý thuyết, nếu 9...a5 được dùng nhiều hơn, phía Trắng sẽ tìm ra câu trả lời. Lịch sử khai cuộc là lịch sử của những vòng lặp như vậy — thuốc giải, thuốc giải của thuốc giải, rồi một nhánh cũ trở lại sau hai mươi năm như chưa từng bị chôn. Ai mua một đĩa khai cuộc với niềm tin rằng mình vừa mua được một lời giải vĩnh viễn thì sẽ thất vọng trong khoảng ba tháng đến ba năm. Điều tôi mang về từ buổi chiều ở câu lạc bộ Hoài Hải không gói trong một nước cờ nào. Đó là khoảnh khắc bên Trắng, sau mười hai phút suy nghĩ, đẩy Tượng lên a3 và bắt đầu một kế hoạch mà anh ta sẽ không thể giải thích bằng biến số. Sức mạnh của những nhánh như 9...a5 nằm ở chỗ chúng trả lại cho người chơi quyền được sai một cách có trách nhiệm. Phòng đấu trống vẫn giữ nguyên tiếng vỗ tay của những người đã khuất. Ở câu lạc bộ nhỏ ấy chẳng có ai khuất, nhưng có một tiếng vỗ tay duy nhất — của người ghi biên bản, khi ván cờ kết thúc bằng một nước hòa không ai dự đoán trước. Tôi đóng sổ, bước ra đường, và nghĩ về tất cả những ván cờ chưa từng được chơi. Sau ba thập kỷ cầm bút, tôi nhận ra mình chưa từng viết về thể thao. Tôi chỉ viết về những người đang cố nhớ, và những người đã quyết định thôi không nhớ nữa để bắt đầu hiểu.