Tầng đất chưa ai đào: Hành trình quần vợt trẻ Việt Nam qua những cuốn sổ không ai đọc

Chiều tháng Bảy, trên mặt sân số ba của Trung tâm Huấn luyện Thể thao Bình Dương, nhiệt độ đủ làm bóng cao su mềm ra dưới chân. Một cậu bé mười bốn tuổi, dáng người gầy như cây tre non, tung cú giao bóng ra ngoài vạch biên hai gang tay. Quả bóng lăn về phía hàng rào bê tông và dừng lại bên cạnh một chiếc cột đã bạc màu sơn. Không ai cúi xuống nhặt. Buổi tập tiếp tục, tiếng vợt khô khốc như nhịp gõ của một chiếc đồng hồ cát không bao giờ dừng.

Tôi ngồi ở hàng ghế nhựa cuối sân, cuốn sổ đã mòn gáy trên đùi, cố ghi lại thật nhanh pha bóng vừa rồi. Trong buổi tập hôm đó, tôi đếm được mười chín cú giao bóng một vào sân trên tổng số bốn mươi lăm lần. Đó là một con số xấu. Nhưng điều khiến tôi dừng lại nằm ở chỗ khác: sau mỗi cú giao bóng hỏng, cậu bé không nhìn sang huấn luyện viên, không đá vào mặt sân, mà cúi đầu, xoay vợt đúng ba vòng trong lòng bàn tay, rồi bước vào vị trí. Một nghi lễ nhỏ, lặp đi lặp lại, đều đặn đến mức tôi bắt đầu nghi ngờ mình đếm sai.

Trong lớp bụi thời gian, tôi bới ra một đôi găng tay vẫn còn nguyên nhịp đập.

Quần vợt trẻ Việt Nam đang sống trong một nghịch lý. Ở tầng trên, ánh đèn vẫn đủ sáng: các giải quốc nội diễn ra đều đặn, vài giải ITF trẻ được tổ chức, và tên của những tay vợt hàng đầu vẫn xuất hiện trên mặt báo mỗi khi họ ra nước ngoài thi đấu. Ở tầng đất phía dưới, nơi những đứa trẻ mười hai, mười ba tuổi bắt đầu cầm vợt, dữ liệu gần như trống rỗng. Không có hệ thống theo dõi dọc dài hạn. Không có cơ sở dữ liệu về sự phát triển thể chất theo từng quý. Không ai lưu lại vì sao một cậu bé giao bóng tốt năm mười lăm tuổi lại đánh mất cảm giác bóng vào năm mười tám.

Người ta gọi đó là thất bại của học viện. Tôi gọi đó là tầng đất chưa ai đào.

Năm hai nghìn mười lăm, Lý Hoàng Nam cùng Sumit Nagal vô địch nội dung đôi nam trẻ tại Wimbledon. Đó là lần đầu tiên một tay vợt Việt Nam chạm tay vào một danh hiệu Grand Slam trẻ. Truyền thông khi đó dồn dập đưa tin. Nhưng câu hỏi mà ít người đặt ra là: trước Lý Hoàng Nam, có bao nhiêu đứa trẻ khác đã đi qua cùng con đường ấy và biến mất không dấu vết? Sau anh, có bao nhiêu người tiếp bước? Tôi tìm mãi trong các kho lưu trữ công khai và chỉ tìm thấy những dòng thông tin rời rạc, không đủ để dựng lại một bức tranh.

Đó là lý do tôi bắt đầu tự dựng lấy bức tranh của mình. Từ năm hai nghìn mười tám, khi còn là thực tập sinh của một học viện tại Bình Dương, tôi bắt đầu theo dõi các lứa vận động viên trẻ. Công việc khi đó không liên quan đến quần vợt, nhưng phương pháp thì giống nhau: ngồi xuống, quan sát, và ghi lại những gì người khác bỏ qua. Một lứa cầu thủ, dù ở môn nào, cũng giống như một tầng địa chất. Có tầng dày, có tầng mỏng, có tầng bị nén chặt đến mức không thể đọc được gì. Muốn hiểu một vận động viên, phải đọc từ dưới lên.

Chiến thuật của đội trẻ hôm nay là phù điêu của lịch sử quần vợt ngày mai.

Tôi dành hai năm để dựng lại hồ sơ của hai mươi ba tay vợt trẻ sinh từ năm hai nghìn lẻ tư đến năm hai nghìn lẻ chín, thi đấu ở các giải quốc gia và một vài giải khu vực. Tôi ghi lại từng trận, từng đối thủ, từng mặt sân, từng điều kiện thời tiết. Không có máy đo tốc độ giao bóng, không có phần mềm phân tích video. Chỉ có mắt, sổ, và sự kiên nhẫn.

Điều tôi tìm thấy không nằm ở những con số hoa mỹ. Nó nằm ở một mẫu hình mà ban đầu tôi tưởng là ngẫu nhiên. Trong số hai mươi ba tay vợt, mười một người có xu hướng thắng nhiều hơn ở séc thứ hai và thứ ba so với séc đầu tiên. Nhóm còn lại thì ngược lại: khởi đầu tốt, nhưng càng về cuối trận càng tụt. Khi tách hai nhóm ra và so sánh, một khác biệt hiện ra rõ rệt.

Nhóm thứ nhất không có nền tảng thể lực vượt trội, cũng không có kỹ thuật tốt hơn. Họ chỉ có một thứ mà nhóm kia thiếu: khả năng chấp nhận rằng mình đang thua, và tiếp tục chơi như thể chưa có gì xảy ra. Đây là điểm khác biệt duy nhất tôi tìm thấy có tính dự báo ổn định qua hai mươi ba trường hợp.

Đó là một insight nhỏ, nhưng nó thay đổi cách tôi nhìn các buổi tập. Tôi bắt đầu chú ý đến những khoảnh khắc giữa các pha bóng: cách một tay vợt trẻ cúi xuống nhặt bóng, cách cậu ta xoay vợt trong lòng bàn tay, cách cậu ta hít một hơi trước khi giao bóng. Những chi tiết này không xuất hiện trong bảng điểm. Nhưng chúng dự báo kết quả cuối trận tốt hơn cả những chỉ số kỹ thuật.

Về mặt kỹ thuật, tôi nhận thấy một điều ở nhóm thứ nhất. Cú thuận tay của họ thường không đẹp. Nhiều người dùng grip bán phương Tây, điểm tiếp xúc bóng hơi muộn, và độ xoáy không cao. Nhưng bù lại, họ có khả năng điều chỉnh trong trận tốt hơn: khi bị đối thủ ép sang trái, họ không cố đánh trả bằng một cú đẹp mắt mà chọn giải pháp an toàn, đưa bóng sâu về phía sau sân và chờ. Nhóm thứ hai thì ngược lại. Cú thuận tay của họ thường mạnh và xoáy, nhưng lại thiếu phương án dự phòng. Khi đối thủ đọc được nhịp, họ không có gì để thay đổi.

Trên mặt sân cứng, loại mặt sân phổ biến ở Việt Nam, sự khác biệt này càng rõ. Bóng nảy nhanh và cao, đòi hỏi khả năng phản ứng nhiều hơn là sức mạnh đơn thuần. Những tay vợt trẻ có khả năng chấp nhận thế trận bất lợi và điều chỉnh sẽ sống sót qua những trận đấu dài. Những người chỉ dựa vào cú đánh mạnh thường gục ngã ở séc thứ ba.

Cậu bé mười bốn tuổi ở sân số ba, với ba vòng xoay vợt sau mỗi cú giao bóng hỏng, thuộc nhóm thứ nhất. Tôi không biết cậu sẽ đi được đến đâu. Nhưng tôi biết cậu có một thứ mà nhiều tay vợt trẻ khác không có.

Khi Covid đóng cửa sân bóng, tôi mở kho dữ liệu. Quần vợt trẻ không bao giờ ngừng đập.

Năm hai nghìn hai mươi, khi mọi giải đấu tạm hoãn, tôi dành sáu tháng xem lại các đoạn băng cũ. Giai đoạn nghỉ dịch là khoảng thời gian duy nhất mà nhiều tay vợt trẻ có thể phát triển thể chất mà không chịu áp lực thi đấu. Nhưng rất ít người tận dụng được nó. Hầu hết quay trở lại với cùng một cơ thể, cùng một lối chơi, và cùng những điểm yếu cũ. Chỉ một số ít thay đổi. Khi các giải đấu mở lại, khoảng cách giữa nhóm ít ỏi đó và phần còn lại đã rộng ra.

Tầng đất ấy vẫn còn nguyên, chờ người cúi xuống.

Tôi không viết báo cáo. Tôi khai quật ký ức của những tay vợt chưa từng được kể.

Truyền thông thường thích câu chuyện về một tay vợt trẻ từ tỉnh lẻ vượt khó để đánh bại những học viện lớn. Câu chuyện ấy hay, và nó thu hút sự chú ý. Nhưng nó che giấu một khoảng cách khác: khoảng cách về điều kiện tập luyện bền vững. Một tay vợt từ tỉnh lẻ có thể thắng một trận, thậm chí một giải. Nhưng để duy trì qua ba, bốn năm, cậu ta cần một hệ thống hỗ trợ mà hầu hết các tỉnh chưa có.

Nhưng rồi tôi nhận ra một điều khác. Sự chú ý của tôi dành cho những tay vợt trẻ này, dù cẩn thận đến đâu, cũng chỉ là một góc nhìn. Không có hệ thống nào thay thế được việc một đứa trẻ tự lớn lên. Không có bảng dữ liệu nào dự báo được một cậu bé sẽ bỏ vợt vào năm mười bảy tuổi vì gia đình khó khăn, hay một cô bé sẽ ngừng chơi vì không có ai đưa đón đến sân.

Đó là lúc tôi nghĩ đến câu hỏi khó nhất. Chúng ta đang xây dựng một hệ thống để phát hiện tài năng, hay đang xây dựng một hệ thống để tài năng không bị đánh mất? Hai điều đó không giống nhau. Điều thứ nhất cần mắt nhìn. Điều thứ hai cần tiền, thời gian, và sự kiên nhẫn của cả một cộng đồng.

Trong buổi tập ở Bình Dương, có một khoảnh khắc tôi nhớ mãi. Sau khi thua một loạt điểm liên tiếp, cậu bé mười bốn tuổi đi đến cuối sân, ngồi xuống, uống nước, và nhìn lên bầu trời. Cậu ngồi đó khoảng hai phút. Rồi cậu đứng dậy, bước vào vạch, và giao bóng lại. Cú đó vào sân. Không phải một cú giao bóng đẹp. Nhưng nó vào.

Tôi viết trong sổ: “Ngày hai mươi hai tháng Bảy. Séc thứ ba, bốn đều. Giao bóng hai vào sân. Cậu bé không nói gì.”

Sẽ không ai đọc dòng đó. Sẽ không có bảng thống kê nào ghi lại nó. Nhưng nó tồn tại, giống như một viên sỏi nhỏ nằm trong lòng đất. Mỗi lần một đứa trẻ đứng dậy sau một loạt điểm thua, một tầng đất mới lại được hình thành, chậm hơn cả tốc độ mà mắt người có thể nhận ra.

Quần vợt trẻ Việt Nam không thiếu tài năng. Nó thiếu những người cúi xuống nhặt quả bóng. Nó thiếu những cuốn sổ ghi lại ba vòng xoay vợt. Nó thiếu những buổi chiều mà không ai biết rằng mình đang chứng kiến một điều gì đó.

Tôi không biết cậu bé ở sân số ba sẽ đi đến đâu. Có thể cậu sẽ trở thành một tay vợt chuyên nghiệp. Có thể cậu sẽ bỏ cuộc sau hai năm nữa. Nhưng dù thế nào, buổi chiều hôm đó vẫn nằm trong tầng đất của tôi, chờ một người nào khác, mười năm sau, cúi xuống và đọc nó.