"Không có quân hàm trong server": Esports trở thành sợi dây cộng đồng của lực lượng vũ trang Anh Quốc

Tôi vẫn nhớ cảm giác ngồi trong một quán net ở Busan những năm tháng sinh viên, nhìn màn hình tối dần sau tiếng còi kết thúc trận đấu. Nhưng phải đến khi đọc về BFBS Pro League, giải đấu cộng đồng dành cho lực lượng vũ trang Anh Quốc, tôi mới hiểu rằng có một thứ còn lặng lẽ hơn cả chiến thắng: khoảnh khắc một người lính ngồi xuống, đeo tai nghe, và quên đi quân hàm trên vai mình. Mồ hôi trên bàn phím thiêng liêng chẳng kém mồ hôi trên thảm cỏ. Ở đó, không ai là thiếu tá hay binh nhì, chỉ có người chơi và người chơi. Một nguyên tắc nhỏ được ban tổ chức đặt tên: "không có quân hàm trong server". Nghe như một câu đùa, nhưng nó là cả một triết lý vận hành.

BFBS, tên đầy đủ là British Forces Broadcasting Service, là cơ quan phát thanh và truyền hình của lực lượng vũ trang Anh Quốc, hoạt động xuyên suốt các căn cứ quân sự trong nước lẫn hải ngoại. Trong vai trò đó, BFBS không chỉ phát nhạc và phát tin cho binh sĩ, mà còn đứng ra tổ chức BFBS Pro League, một giải thể thao điện tử dành riêng cho cộng đồng quân nhân. Tính đến thời điểm cuộc phỏng vấn được thực hiện, giải đã đi qua hai mùa, mùa một và mùa hai, với những dấu hiệu tích cực về mức độ tham gia.

Điều đầu tiên khiến tôi chú ý là cách BFBS chọn tựa game. Họ không khóa mình vào một bộ môn duy nhất. Ba cái tên xuất hiện trong cuộc trò chuyện là Rocket League, League of Legends và Dota 2. Đây là ba hệ sinh thái có nhịp cập nhật hoàn toàn khác nhau: League of Legends nhận bản vá hai tuần một lần theo lịch của Riot Games, Rocket League cập nhật theo mùa của Psyonix, còn Dota 2 thay đổi theo những bản cập nhật lớn không đều đặn từ Valve. Một giải cộng đồng phủ cả ba tựa game gần như không thể bám sát bất kỳ một meta cạnh tranh nào. Theo tôi, đó chính là chủ ý, không phải sự thiếu chuyên nghiệp.

Người đứng đầu chương trình, Robert, xuất hiện xuyên suốt như người phát ngôn và là người neo giữ câu chuyện. Ông nói về giải đấu bằng ngôn ngữ của sự gắn kết, chứ không phải của thành tích. Không có huấn luyện viên, không có chuyên gia phân tích, không có ban huấn luyện chuyên trách. Cấu trúc tổ chức gần như phẳng, và điều đó phản ánh đúng bản chất của một giải phúc lợi cộng đồng.

Điểm thứ hai đáng chú ý là cách BFBS mô tả đối tượng tham gia: mọi lứa tuổi, mọi cấp bậc, mọi quân chủng, mọi xuất thân. Đây là một tuyên bố về tính bao trùm, và nó đặt ra một câu hỏi thú vị về mặt thiết kế. Nếu không có rào cản trình độ, thì cơ chế xếp hạng và ghép trận sẽ vận hành ra sao? Trong một cộng đồng nhỏ và khép kín như quân đội, việc phân bổ kỹ năng gần như chắc chắn mang tính phi chính thức, và đó là một căng thẳng cấu trúc giữa tính bao trùm và sự cân bằng thi đấu.

Nhưng trước khi đi sâu vào căng thẳng ấy, tôi muốn dừng lại ở thứ mà tôi cho là giá trị phân tích thật sự của câu chuyện này. Không phải meta. Không phải tài chính câu lạc bộ. Không phải sức mạnh khu vực. Mà là mô hình quản trị, thiết kế thể thức cộng đồng, và con đường mà esports đi vào một thể chế nhà nước như quốc phòng và truyền thông công.

Nguyên tắc "không có quân hàm trong server" là một mô hình quản trị phản thứ bậc, và nó không được sinh ra trong esports mà được vay mượn từ một môn thể thao quân đội khác. Ban tổ chức thừa nhận đã "lấy trắng trợn" nguyên tắc này từ một môn thể thao quân ngũ đã có truyền thống. Đây là chi tiết quan trọng nhất trong toàn bộ bài viết, và tôi tin nhiều người sẽ đọc lướt qua nó. Khi một tổ chức esports vay mượn chuẩn mực từ thể thao truyền thống đã được quân đội chấp nhận, họ đang làm một việc lớn hơn là đặt luật chơi. Họ đang mượn uy tín thể chế để hợp thức hóa một hoạt động còn bị nghi ngờ.

Trong văn hóa quân đội, thứ bậc là xương sống. Một thiếu tá ra lệnh, một binh nhì thi hành. Khi bạn bước vào server và để quân hàm ở ngoài cửa, bạn đang tạm thời đảo ngược cấu trúc đã định hình toàn bộ cuộc đời của những người tham gia. Một binh nhì có thể hạ gục chỉ huy trực tiếp của mình trong một pha tranh chấp, và cả hai cùng cười. Điều đó nghe có vẻ nhỏ, nhưng trong một thể chế mà thứ bậc quyết định mọi tương tác hằng ngày, việc tạm ngưng thứ bậc là một hành vi giải phóng tâm lý.

Tôi cho rằng nguyên tắc này mang một chức năng phúc lợi và sức khỏe tinh thần mà ban tổ chức có thể không nói ra. Những quân nhân trẻ, cấp bậc thấp, thường là nhóm dễ bị cô lập nhất trong môi trường doanh trại. Nếu họ bước vào một sân chơi mà vẫn phải cúi đầu trước cấp trên, họ sẽ không tham gia. Việc hạ thấp rào cản thứ bậc không chỉ là khẩu hiệu; nó là điều kiện để nhóm yếu thế nhất trong cộng đồng có thể xuất hiện.

Bây giờ hãy nói về thiết kế thể thức, nơi tôi tìm thấy những chi tiết sắc sảo nhất. Giải đấu tổ chức các buổi thi đấu vào buổi tối, và tránh cuối tuần một cách có chủ đích. Nghe qua thì đây chỉ là một chi tiết lịch trình. Nhưng hãy dừng lại và suy nghĩ về mặt kinh tế học của truyền thông. Với một giải đấu thương mại, cuối tuần là khung giờ vàng. Đó là lúc khán giả rảnh nhất, là lúc nhà tài trợ muốn quảng cáo nhất, là lúc mọi giải chuyên nghiệp trên thế giới dồn trận đấu lớn vào. Một giải đấu cố tình bỏ cuối tuần đang từ chối nguồn lực lớn nhất của mình.

Lý do được đưa ra rất giản dị: cuối tuần là khoảng thời gian quân nhân về thăm gia đình. Họ di chuyển, họ sum họp, họ không ngồi trước màn hình. Vậy nên ban tổ chức dời giải sang buổi tối các ngày trong tuần. Đây là một sự đảo ngược hoàn toàn logic thiết kế của esports thương mại, và nó xác nhận rằng giải đấu này không vận hành vì khán giả hay nhà tài trợ, mà vì chính người chơi. Ưu tiên không phải là người xem, mà là đời sống của người tham gia.

Song song với đó là kiến trúc linh hoạt. Giải cho phép hỗ trợ dự bị bổ sung và nới lỏng luật thay người. Quan trọng hơn, toàn bộ một loạt trận đấu có thể được dời lịch nếu cần. Lý do được nêu rõ ràng: một cuộc triển khai, một khóa huấn luyện, hoặc một nhiệm vụ mới có thể đến bất cứ lúc nào. Trong esports chuyên nghiệp, việc dời cả một loạt trận là một lá cờ đỏ về tính toàn vẹn thi đấu. Nhưng ở đây, ràng buộc chính không phải là sự công bằng cạnh tranh, mà là lịch trình của người sử dụng lao động. Đây là một logic thiết kế gần như vắng bóng hoàn toàn trong esports thương mại, và tôi chưa từng thấy một giải đấu nào định nghĩa lại ưu tiên của mình một cách rõ ràng đến vậy.

Điều này dẫn tới một câu hỏi mà tôi nghĩ các nhà tổ chức giải chuyên nghiệp nên tự hỏi. Nếu bạn phải chọn giữa tính toàn vẹn của kết quả và sự hiện diện của người chơi, bạn chọn cái nào? Esports thương mại chọn cái thứ nhất, vì sản phẩm của nó là kết quả. BFBS chọn cái thứ hai, vì sản phẩm của nó là con người.

Địa điểm chung kết cũng là một tín hiệu đáng đọc. Trận chung kết được tổ chức tại Bảo tàng Không quân Hoàng gia. Đây không phải một nhà thi đấu thể thao điện tử với đèn LED và màn hình khổng lồ. Đây là một không gian di sản, nơi lịch sử quân sự được trưng bày và tôn kính. Việc đặt chung kết esports tại đó là một hành động tín hiệu: gắn trò chơi điện tử với nghi lễ quân đội trang trọng, thay vì tách rời hai thứ. Nó biến một trận đấu game thành một phần của di sản thể chế, và đó là cách esports được hợp thức hóa từ bên trong.

Có một chi tiết nữa mà tôi muốn nhấn mạnh, vì nó nói lên rất nhiều về cách BFBS nhìn nhận tính liên quân chủng. Giải đấu gom chung Không quân Hoàng gia, Lục quân, Hải quân và các quân chủng khác vào một cộng đồng. Trong cấu trúc quốc phòng, các quân chủng thường có bản sắc riêng, đôi khi cạnh tranh nhau. Một sân chơi chung, nơi bạn không quan tâm người đối diện thuộc quân chủng nào, đang làm việc mà các chương trình giao lưu truyền thống đôi khi không làm được. Esports ở đây hoạt động như một chất keo liên thể chế.

Đến đây, tôi muốn chuyển sang phần mà tôi cho là thú vị nhất về mặt ngành: con đường phát triển của người chơi. Bài viết nêu hai câu chuyện thành công. Thứ nhất, một số thành viên đã gia nhập các đội dân sự và hướng tới giải vô địch thế giới Rocket League. Thứ hai, một số khác chuyển sang vai trò bình luận và sản xuất. Cả hai đều được nêu ẩn danh.

Hãy bắt đầu với con đường thứ nhất. Khi một người chơi từ một giải cộng đồng quân đội bước được vào các đội dân sự nhắm tới đấu trường thế giới, điều đó nói lên rằng giải này mạnh hơn mức một giải phúc lợi thuần túy. Có thể tồn tại một hiệu ứng "những người giỏi nhất của sân chơi nghiệp dư quân đội" — một nhóm nhỏ nhưng chất lượng cao. Giải cộng đồng ở đây không phải điểm kết thúc, mà là một phễu nhân tài và một lò ươm kỹ năng.

Nhưng theo tôi, con đường thứ hai mới là tín hiệu quan trọng hơn cho ngành. Khi người chơi chuyển sang bình luận và sản xuất, họ đang tạo ra lao động phi thi đấu. Đây là một đóng góp cho hệ sinh thái mà phân tích cạnh tranh thông thường thường bỏ qua. Chúng ta hay đo esports bằng số lượng tuyển thủ và danh hiệu, nhưng một ngành chỉ sống được khi có đủ bình luận viên, đạo diễn hình, kỹ thuật viên, người kể chuyện. Một giải cộng đồng đang âm thầm nuôi dưỡng lớp lao động đó. Và với tư cách một người làm nội dung, tôi thấy điều này đáng được ghi nhận hơn nhiều so với một vài pha highlight.

Có một điểm cần nói rõ về mặt phương pháp luận. Những câu chuyện thành công này đều ẩn danh và không có số liệu định lượng. Không có KDA, không có tỷ lệ thắng, không có số người tham gia cụ thể. Việc ẩn danh có lẽ là chủ ý, để bảo vệ quyền riêng tư và an ninh của quân nhân. Nhưng nó cũng giới hạn khả năng kiểm chứng độc lập. Tôi ghi nhận điều này như một hạn chế cần thiết, không phải một khuyết điểm.

Vậy điều gì thực sự đang diễn ra ở đây, xét về mặt ngành? Tôi cho rằng chúng ta đang chứng kiến một kênh truyền dẫn phi thương mại của esports vào thể chế. Esports ở đây không phải là một sản phẩm giải trí để bán vé và bán quảng cáo. Nó là một công cụ gắn kết cộng đồng và phát triển kỹ năng mềm: làm việc nhóm, giao lưu liên quân chủng, kỹ năng sản xuất và bình luận. Giá trị của nó được đo bằng lợi ích xã hội, không phải bằng doanh thu.

Điều này đặt BFBS vào một vị trí đặc biệt. Bản thân BFBS là một đơn vị truyền thông. Khi một đơn vị truyền thông tổ chức một giải esports và tạo ra nhân lực bình luận, họ đang khép kín một vòng lặp: họ vừa là ban tổ chức, vừa là kênh phát, vừa là nơi đào tạo lao động truyền thông. Đây là mô hình mà tôi chưa thấy nhiều nơi làm được, kể cả trong esports thương mại.

Và khi nhìn vào bối cảnh rộng hơn, việc esports xuất hiện tại Bảo tàng Không quân Hoàng gia nối liền với một xu hướng lớn hơn: esports di chuyển vào các không gian chính thức, không đặc thù. Chúng ta đã thấy điều này ở Đại hội Thể thao châu Á và các sự kiện thể thao đa môn. Ở quy mô nhỏ hơn nhiều, một giải quân đội thi đấu trong bảo tàng là cùng một hiện tượng: trò chơi điện tử bước ra khỏi phòng ngủ và vào không gian nghi lễ.

Nhưng tôi không muốn câu chuyện này trôi đi trong sự lãng mạn. Đây là lúc cần đến phần phản biện. Tiêu đề của bài viết gốc — "as well as, not instead of", tức "cùng với, chứ không phải thay thế" — tự nó là một thiết bị tự vệ. Nó chủ động đối phó với lời phản đối rằng chơi game đang cạnh tranh với nghĩa vụ quân sự thật sự, hoặc với các môn thể thao quân đội truyền thống. Cách đặt vấn đề này tiết lộ một nỗi lo về tính chính danh. Esports trong quân đội vẫn cần được bảo chứng rằng nó không lấy đi thứ gì, mà chỉ thêm vào. Đó là dấu hiệu cho thấy định kiến với game trong văn hóa quân sự vẫn còn tồn tại, và ban tổ chức ý thức rõ điều đó.

Thứ hai, chúng ta phải cẩn thận với việc lãng mạn hóa. Những câu chuyện thành công nghe rất đẹp, nhưng chúng ẩn danh và không đo lường được. Nếu ta đặt cạnh vẻ đẹp ấy một dữ kiện lạnh, ta sẽ thấy bức tranh thật hơn: một giải cộng đồng không có tiền thưởng, không có hợp đồng, không có lương. Người chơi không mất gì về vật chất, nhưng cũng không ai trong số họ sống được bằng nó. Vẻ đẹp của mô hình nằm chính ở việc nó không bị thương mại hóa — nhưng đó cũng là giới hạn của nó. Một giải không có tiền sẽ phụ thuộc vào thiện chí của tổ chức, và vào những cá nhân như Robert.

Thứ ba, tôi cần nêu một điểm về minh bạch nguồn tin. Tác giả của bài viết gốc tự mô tả mình có hơn mười năm làm việc ở giao điểm giữa trò chơi điện tử, esports và cá cược, từng làm tư vấn cho ngành cờ bạc và vận hành một bản tin về nơi game gặp cờ bạc. Đây không phải là một cáo buộc sai phạm, mà là một công bố cần thiết để người đọc cân nhắc. Ở giao điểm esports và cá cược, các rủi ro về tính toàn vẹn đã được ghi nhận rộng rãi. Người đọc nên phân biệt giữa một bài bình luận văn hóa game và một bài báo cộng đồng quốc phòng độc lập. Bản thân BFBS Pro League không cho thấy dấu hiệu liên hệ với cá cược, và thiết kế phi tiền tệ của nó, ở một góc nhìn, lại là lá chắn tự nhiên chống lại rủi ro toàn vẹn.

Thứ tư, có một rủi ro về con người. Robert là người neo giữ toàn bộ chương trình. Nếu ban lãnh đạo thay đổi, liệu giải có tiếp tục? Sự phụ thuộc vào một cá nhân là điểm yếu của nhiều chương trình cộng đồng, và tôi muốn nó được gọi tên thay vì bỏ qua.

Và cuối cùng, có một câu hỏi triết lý mà tôi không thể không đặt ra. "Không có quân hàm trong server" là một khoảnh khắc, không phải một trật tự mới. Khi trận đấu kết thúc, khi tai nghe được tháo ra, thứ bậc quay trở lại. Binh nhì lại là binh nhì, thiếu tá lại là thiếu tá. Vậy giá trị của khoảnh khắc ấy nằm ở đâu? Có lẽ chính ở chỗ nó tạm thời, và chính vì tạm thời nên nó quý. Nó cho người ta thấy một phiên bản khác của nhau, chỉ để nhớ rằng phiên bản đó tồn tại.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu và các mô hình cộng đồng của tôi, tôi tin rằng BFBS Pro League có giá trị như một mẫu thiết kế hơn là một câu chuyện thành tích. Nó cho thấy esports có thể phục vụ một mục đích khác ngoài giải trí và thương mại: phúc lợi, gắn kết, và phát triển kỹ năng. Một mẫu như vậy có thể được nhân rộng cho các thể chế khác — cảnh sát, dịch vụ khẩn cấp, cựu chiến binh — những nơi cũng có nhu cầu tương tự về cộng đồng và sức khỏe tinh thần.

Một dữ kiện đáng tham chiếu cho bối cảnh: BFBS là đơn vị phát thanh truyền hình chính thức của lực lượng vũ trang Anh, và việc một tổ chức truyền thông quốc phòng đứng ra tổ chức một giải esports cho thấy esports đã đi vào danh mục chi tiêu phúc lợi thể chế. Đây là một dấu hiệu chính sách, không chỉ là một sự kiện thể thao.

Sân đấu cộng đồng này không tạo ra nhà vô địch thế giới. Nó tạo ra những con người gặp nhau. Trong một thế giới mà esports đang bị đo bằng tiền tài trợ và lượt xem, một giải đấu cố tình bỏ khung giờ vàng để người chơi được về nhà với gia đình là một câu trả lời lặng lẽ. Sân trống vắng, trái bóng lần đầu được kể chuyện của chính mình. Câu hỏi còn lại không phải là liệu mô hình này có sinh lời, mà là liệu chúng ta có đủ kiên nhẫn để đo nó bằng thứ khác.