Một bàn thay người ở điểm 1-4: sepak takraw nữ Việt Nam lật ngược bán kết Asiad 20

Tôi ngồi ở dãy ghế dành cho báo chí, cách hàng ghế kỹ thuật của đội tuyển sepak takraw nữ Việt Nam chừng mười lăm mét. Ở khoảng cách ấy, người ta không nghe được huấn luyện viên nói gì, chỉ thấy động tác. Động tác đáng nhớ nhất của trận bán kết nữ đôi tại Asiad 20 diễn ra khi game một đang ở tỷ số 1-4 nghiêng về Hàn Quốc. Huấn luyện viên Nguyễn Thị Vui đứng dậy, vỗ tay hai lần, ra hiệu. Nguyễn Thị Khánh Ly rời sân. Hồng Liên vào thay.

Không tiếng hét, không màn hình phân tích, không ai tranh cãi với trọng tài. Chỉ là một người đổi chỗ cho một người khác, ở môn thể thao mà mỗi bên chỉ có hai người trên sân. Sau đó mọi thứ đổi chiều: Việt Nam gỡ từ 1-4, vượt qua mốc 6-3, thắng game một 15-6. Sang game hai, kịch bản lặp lại theo cách khó tin hơn: thua 1-5, rồi 3-7, rồi thắng 15-13.

Tôi làm phim tài liệu thể thao, từng dựng những thước phim về bóng chuyền và về những con người đứng ngoài vòng đấu chính. Một cái tên đọc sai ba lần vẫn là một câu chuyện đúng, nếu mình chịu nghe kỹ. Ở trận bán kết này, cái tên đáng nghe kỹ không phải người ghi nhiều điểm nhất, mà là người đứng dậy khỏi ghế dự bị.

Một môn thể thao hay bị xếp nhầm ngăn kéo

Sepak takraw không phải bóng chuyền. Cầu được đan từ mây hoặc vật liệu tổng hợp, người chơi dùng chân, đầu gối, ngực và đầu để đưa cầu qua lưới. Môn này do Liên đoàn Sepak takraw Quốc tế (ISTAF) quản lý, thi đấu theo thể thức tính điểm từng pha, chạm 15 điểm là thắng một game, thắng hai game là thắng trận. Nội dung đồng đội nam gọi là regu, mỗi bên ba người. Nội dung đôi, mỗi bên hai người — và chính con số hai ấy tạo ra toàn bộ khác biệt về chiến thuật.

Tại Asiad 20, đội tuyển sepak takraw Việt Nam bước vào nội dung nữ đôi với hành trang đặc biệt: cặp Nguyễn Thị Thu Trang và Nguyễn Thị Khánh Ly là đương kim vô địch thế giới. Nhưng hành trình vòng bảng không hề phẳng. Ngày đầu, Việt Nam thua Lào 1-2, kết quả khiến giới theo dõi trong nước sững lại. Sau đó là hai trận thắng sạch 2-0 trước Myanmar và Malaysia, đủ để vào bán kết.

Lịch thi đấu mới là thứ đáng nói. Trận quyết định vòng bảng diễn ra buổi sáng ngày 28 tháng 9. Trận bán kết gặp Hàn Quốc diễn ra buổi trưa cùng ngày. Chung kết gặp Philippines được xếp lúc 7 giờ 40 phút sáng ngày 29 tháng 9. Với một đội chỉ có hai người trên sân và một phương án dự bị thực sự, đó là hai trận trong một ngày, rồi chưa đầy hai mươi tư giờ sau phải đánh trận quan trọng nhất.

Ở nội dung regu nam, Việt Nam dừng bước tại bán kết và nhận huy chương đồng. Đoàn thể thao Việt Nam bước vào ngày 28 tháng 9 mà chưa có huy chương nào, sau khi hai ngày 26 và 27 trôi qua trắng tay. Áp lực ấy không nằm trên vai cả đoàn; nó dồn vào một vài gương mặt cụ thể.

Lục lại toàn bộ hành trình nữ đôi, có một chi tiết dễ bị lướt qua: các trận gặp Myanmar và Malaysia đều kết thúc sạch sẽ 2-0, nhưng chúng nằm gọn trong buổi sáng trước khi bán kết bắt đầu. Với một đội chỉ có hai người trên sân, việc phải đánh trận quyết định vòng bảng rồi bước ngay vào bán kết đồng nghĩa thể lực và sự tập trung bị chia đôi. Hồng Liên có mặt trên ghế dự bị, và điều đó biến phương án thay người từ một nghi thức thành một vũ khí thật.

Một bàn thay người đổi cả hình học pha bóng

Trong bóng chuyền, thay người là thay một ô trong hệ thống luân chuyển. Trong đôi sepak takraw, thay người là thay một nửa cấu trúc pha bóng. Người phát cầu tung cầu cho người đá; phần còn lại của sân do người kia che. Tung cầu cao hay thấp, tung về trái hay phải, người đỡ đứng lệch bao nhiêu, ai lùi về biên nào — tất cả là thỏa thuận ngầm giữa đúng hai người. Đổi một người là đổi cả bản thỏa thuận ấy, và đối thủ buộc phải đọc lại từ đầu.

Trong đôi sepak takraw, một bàn thay người không thay một vị trí — nó thay toàn bộ hình học của pha bóng.

Điều đáng chú ý nằm ở thời điểm. Huấn luyện viên Nguyễn Thị Vui không chờ game một kết thúc, cũng không chờ đến khi bị dẫn sâu. Bà thay ở điểm 1-4, khi trận đấu mới đi được năm pha. Những huấn luyện viên phản ứng theo bảng tỷ số thường chờ đến lúc khoảng cách đã thành vấn đề về điểm. Người đọc được nhịp trận đấu thay sớm hơn, khi khoảng cách còn là vấn đề về thế.

Hồng Liên vào sân và làm đúng việc một người vào thay phải làm: chặn đà hưng phấn của đối phương trước, ghi điểm sau. Các pha kết thúc của cô được ghi nhận là chính xác và gọn. Việt Nam lật ngược game một từ 1-4 thành 15-6. Sang game hai, khi tỷ số chạm 13-13, chính Hồng Liên là người tỏa sáng ở những pha quyết định để đưa Việt Nam về đích 15-13.

Có một dữ kiện khiến tôi phải dừng lại. Giữa game một, Việt Nam được ghi nhận ghi 12 điểm liên tiếp. Mười hai điểm trong một game 15 điểm là chuỗi gần như tuyệt đối. Với kinh nghiệm ngồi ở khu vực báo chí, tôi biết những chuỗi số kiểu này thường được ghi bằng mắt, không bằng hệ thống thống kê. Đây là môn thể thao mà ngay ở đấu trường châu lục, dữ liệu kỹ thuật công khai gần như không tồn tại: không tỷ lệ kết thúc thành công, không số lỗi phát cầu, không thống kê chạm cầu. Chuỗi 12-0 là con số được nhắc nhiều nhất trong các bản tin, và cũng khó kiểm chứng nhất.

Điều kiểm chứng được nằm ở chỗ khác, và nó lặp lại đến mức đáng lo. Game một: Việt Nam thua 1-4, rồi 3-6. Game hai: Việt Nam thua 1-5, rồi 3-7. Cùng một đội, cùng một đối thủ, cùng một kiểu khởi đầu.

Thể thức 15 điểm biến mọi khởi đầu chậm thành một canh bạc có lãi suất âm.

Hãy làm một phép so sánh. Trong một set bóng chuyền 25 điểm, bị dẫn 4 điểm nghĩa là đối thủ đã đi được 16% chặng đường. Trong một game sepak takraw 15 điểm, bị dẫn 4 điểm nghĩa là đối thủ đã đi được gần 27% chặng đường. Cùng một khoảng cách, nhưng trọng lượng gần gấp đôi. Và vì mỗi pha đều tính điểm, không có chuyện giành lại quyền phát cầu để cắt chuỗi — muốn cắt, phải thắng pha.

Một đội khởi đầu chậm ở thể thức này đang chơi trò chơi mà xác suất nghiêng dần về phía đối thủ sau mỗi pha thua. Việc Việt Nam lật ngược hai game liên tiếp không chứng minh rằng khởi đầu chậm là chiến thuật. Nó chỉ cho thấy đội có đủ dư địa kỹ thuật và cảm xúc để bù lại. Và dư địa ấy không phải vô hạn.

Đối thủ lớn nhất không mặc áo Philippines

Trước chung kết, dư luận trong nước dẫn lời các chuyên gia nhận định cơ hội giành huy chương vàng là rất sáng, dựa trên việc Việt Nam thống trị Philippines trong lịch sử đối đầu. Ai cũng hiểu vì sao người ta muốn tin điều đó. Nhưng dữ liệu lịch sử đối đầu trả lời câu hỏi của mùa giải trước, không trả lời câu hỏi của bảy giờ bốn mươi phút sáng mai.

Philippines được dựng như một thế lực yếu hơn, trong khi chính Việt Nam vừa thua Lào ở vòng bảng. Một đội thua đối thủ dưới cơ không có quyền xem nhẹ bất kỳ ai ở chung kết. Sự bất thường ấy — thắng Myanmar và Malaysia sạch sẽ nhưng gục trước Lào — chỉ ra rằng đây là đội bị ảnh hưởng bởi đối thủ lạ và bởi nhịp nhập cuộc, hơn là một đường phong độ ổn định.

Toàn bộ kỳ vọng huy chương vàng nữ đôi đang dồn lên vai đúng hai người. Đội regu nam chỉ giành đồng nghĩa chiều sâu chương trình không trải đều ở mọi nội dung. Khi một chương trình thể thao đặt cược vào một cặp vận động viên duy nhất, nó không yếu ở hiện tại — nó mong manh ở tương lai. Mùa hè đội nữ tan rã, tôi học được rằng đội bóng không chết trên sân, nó chết khi không còn ai kể chuyện. Ở đây, câu chuyện đang được kể rất to, nhưng chỉ xoay quanh một cặp tên.

Khung giờ 7 giờ 40 phút sáng là một biến số bị bỏ quên. Thi đấu lúc bảy giờ sáng không chỉ đòi hỏi đôi chân khỏe; nó đòi hỏi một quy trình đánh thức cơ thể được tính toán trước. Một đội khởi đầu chậm ở hai game bán kết diễn ra buổi trưa, rồi phải đánh chung kết khi mặt trời chưa lên cao, đang đối mặt đúng loại rủi ro mà họ yếu nhất.

Điều chưa ai nói về Philippines cũng đáng kể. Lục lại các bản tin về đối thủ này ở giải, thông tin rất ít: không rõ họ đi qua vòng bảng thế nào, không rõ họ có bao nhiêu phương án dự bị, cũng không rõ họ thắng bán kết bằng cách nào. Sự im lặng ấy không phải lỗi của ai. Nó chỉ xác nhận một điều quen thuộc ở môn thể thao này: người ta thường chỉ kể chuyện của đội mình, và phần còn lại của sân đấu trở thành một khoảng trống không ai đo.

Còn chuyện Khánh Ly. Một nhà vô địch thế giới bị rút khỏi sân ở điểm 1-4, dù quyết định ấy mang lại kết quả tốt. Câu hỏi chưa được trả lời là ai sẽ đánh chính trong trận chung kết. Sự im lặng quanh lựa chọn ấy có thể là một lợi thế chiến thuật, cũng có thể là một nút thắt tâm lý chưa gỡ. Với một vận động viên từng đứng trên đỉnh thế giới, việc ngồi ngoài ở thời khắc quyết định không hề nhẹ.

Điều đáng theo dõi lúc 7 giờ 40 phút

Tôi sẽ không xem năm phút đầu của trận chung kết để tìm người ghi điểm. Tôi sẽ xem hàng ghế kỹ thuật. Ai đứng lên khởi động trước. Ai được gọi tên ở đội hình xuất phát. Và ở pha bóng thứ ba, Việt Nam chọn tung cầu về đâu.

Nếu đội tuyển sepak takraw nữ Việt Nam thắng Philippines, câu chuyện sẽ được kể bằng tấm huy chương vàng và bằng hình ảnh những nữ chiến binh. Nếu đội thua, câu chuyện sẽ được kể bằng chuỗi khởi đầu chậm và bằng hai chữ đáng tiếc. Cả hai cách kể đều bỏ qua thứ thật sự quyết định trận đấu: một huấn luyện viên đọc được nhịp trận ở điểm 1-4, và một vận động viên chấp nhận ngồi ghế dự bị cho đến đúng khoảnh khắc cần mình.

Phim tài liệu thể thao không phải để trả lời ai thắng, mà để hỏi vì sao người ta yêu đến vậy. Ở Asiad 20, phần trả lời ấy nằm ở chiếc ghế thứ ba trên hàng kỹ thuật, nơi một người đứng dậy đúng lúc.