Bóng chuyền nữ Việt Nam dừng ở tứ kết Asiad 20: Trang sổ trắng và một dòng kết quả

Set thứ ba khép lại ở nhà thi đấu Aichi-Nagoya, và trên trang sổ của tôi không có một ký hiệu chắn bóng nào. Bóng chuyền nữ Việt Nam thua Trung Quốc 0-3, dừng hành trình tại tứ kết Asiad 20. Người làm nghề mổ xẻ thường bắt đầu bằng việc ghi lại tỉ số từng set, số lần giao bóng ăn điểm trực tiếp, tỉ lệ chắn bóng thành công. Đêm ấy, cả ba cột đều bỏ trống. Tôi lật lại cuốn sổ dày hai trăm trang, tìm những trận tứ kết bóng chuyền nữ châu Á mình từng theo dõi để dựng lại mạch trận đấu. Một trận thua 0-3 giữa đội nằm trong nhóm mười đội mạnh nhất thế giới và một đội thuộc nhóm ba mươi thế giới hiếm khi được định đoạt bởi bất ngờ chiến thuật. Nó thường được định đoạt ở hai vùng: vùng giao bóng và đỡ bước một, cùng vùng chắn bóng trên lưới. Asiad 20 là Đại hội Thể thao châu Á lần thứ hai mươi, do Hội đồng Olympic châu Á tổ chức, năm nay đổ bộ về Aichi-Nagoya. Với bóng chuyền, hệ thống tính điểm xếp hạng của Liên đoàn Bóng chuyền Quốc tế không áp dụng ở đấu trường này. Suất Olympic đi qua vòng loại Olympic và bảng xếp hạng thế giới. Thứ được đặt lên bàn cân ở đây là uy tín đoàn thể, ngân sách đầu tư của liên đoàn, và vị thế chính trị của thể thao quốc gia. Thể thức chia bảng vòng tròn, rồi tứ kết, bán kết, chung kết. Tứ kết là trận loại trực tiếp đầu tiên, nghĩa là một đội có thể toàn thắng vòng bảng rồi bị loại chỉ sau một đêm. Với Việt Nam, cái trần của hành trình nằm đúng ở cột mốc này. Thua tứ kết đồng nghĩa xếp chung nhóm năm đến tám và không có huy chương. Kết quả ấy không cần một cuộc mổ xẻ mới để hiểu. Thế nhưng có một cách đọc khác đáng để cân nhắc. Trước khi công bố bất kỳ mô hình nào, tôi tìm cách bẻ gãy nó trước đã. Tôi thử dựng lại chuỗi thất bại có khả năng xảy ra nhất, rồi tự hỏi điều gì có thể phản bác nó. Trung Quốc giao bóng uy lực, ép bước một của Việt Nam lệch khỏi vị trí lý tưởng. Khi bước một lệch, chuyền hai không còn đủ thời gian chạy các bài tấn công nhanh: bóng chắn trước mặt, bóng bay sau lưng, những pha phối hợp đổi hướng. Khi hệ thống tấn công nhanh biến mất, bóng buộc phải dồn về hai tay đập cuối cùng, thường là chủ công và đối chuyền, dưới dạng bóng cao ngoài tầm kiểm soát. Chắn bóng Trung Quốc chỉ cần bám hai người đó, và điểm chắn rồi điểm phản công cứ thế cộng dồn. Đó là mô thức thất bại tiêu chuẩn của làng bóng chuyền thế giới khi một đội tầm trung gặp một đội tốp đầu. Vấn đề nằm ở chỗ tôi không có bằng chứng nào từ trận đấu cụ thể để xác nhận nó. Không tỉ số set, không tỉ lệ đỡ bước một, không số lần chắn bóng thành công. Tôi có một giả thuyết và một trang sổ trắng. Có một điểm kỹ thuật ít người để ý. Bóng chuyền Việt Nam, cũng như phần lớn các đội Đông Nam Á, đi theo trường phái châu Á: tấn công nhanh, biến hóa, phụ thuộc vào bước một hoàn hảo. Trường phái ấy sụp đổ nhanh hơn hệ thống tấn công dựa trên sức mạnh khi gặp áp lực giao bóng, bởi phương án dự phòng của nó, tức bóng cao ngoài hệ thống, đúng là thứ mà đội hình Việt Nam ít được xây dựng để xử lý nhất. Quan hệ này mang tính khắc chế lối chơi nhiều hơn là vấn đề phong độ. Một tháng, 64 trận đấu, và mọi bóng chết đều được tôi ghi chép lại. Thói quen ấy dạy tôi rằng một trận thua có thể đến từ ba dòng chảy khác nhau: đỡ bước một sụp, chắn bóng thua, hoặc tay đập cuối cùng không đủ hiệu suất. Ba dòng chảy ấy dẫn tới ba cách chữa hoàn toàn khác nhau. Một trận thua 0-3 có thể là ba set 23-25 nghẹt thở, cũng có thể là ba set 14-25 tan vỡ. Khoảng cách giữa hai khả năng ấy quyết định cách đọc kết quả, và nguồn tin hiện tại không cho tôi phân biệt nổi. Tôi từng xem 17 trận chỉ để tìm khoảng trống một cầu thủ để lại phía sau lưng đồng đội. Lần này, khoảng trống lớn nhất không nằm trên sân. Nó nằm trong chính bản tin. Ngày thi đấu thứ hai mươi tháng chín mang về cho đoàn Việt Nam hai tấm huy chương đồng: một ở teqball đôi nam nữ, một ở karate kata. Ba xạ thủ được kỳ vọng lớn đều không vượt qua vòng loại. Hai kình ngư về đích ở vị trí thứ tám trong hai trận chung kết. Thái Lan giành ba huy chương vàng teqball trong cùng một ngày. Nhìn vào bức tranh ấy, một điều hiện ra rõ rệt. Huy chương của Việt Nam đến từ những môn ít được chú ý, còn những môn được kỳ vọng nhiều nhất lại không mang về kết quả. Bóng chuyền nữ nằm trong nhóm sau. Áp lực kỳ vọng dồn vào bóng chuyền lớn hơn teqball hay karate kata rất nhiều, bởi bóng chuyền là một trong những môn đồng đội được theo dõi đông nhất ở Việt Nam. Tấm huy chương đồng karate kata mang một đặc điểm đáng chú ý về mặt thể thức. Vận động viên thua ở vòng sơ loại trước đối thủ Nhật Bản chủ nhà, rơi xuống nhánh đấu vớt, rồi thắng hai trận trước đối thủ Hàn Quốc và Singapore để giành đồng. Con đường ấy được tạo ra bởi cấu trúc thể thức. Nhánh đấu vớt trong các môn đối kháng cho phép người thua trước nhà vô địch cuối cùng có cơ hội thứ hai. Có một nghịch lý trong cách truyền thông đưa tin. Tiêu đề của bản tin ngày thi đấu hôm ấy là chờ dấu ấn của thể thao Việt Nam. Cách đặt vấn đề ấy định hình toàn bộ cách đọc những ngày sau: mỗi ngày trở thành một phép đo đối chiếu với một dấu ấn chưa xuất hiện. Với bóng chuyền nữ, kỳ vọng ấy không khớp với thực tế của lá thăm. Gặp Trung Quốc ở tứ kết, thua và dừng bước, là kết quả nằm trong dự đoán cấu trúc. Con đường giành huy chương thực tế của Việt Nam phải đi qua việc đánh bại Hàn Quốc hoặc Thái Lan ở một trận loại trực tiếp. Việc không có một cái tên cầu thủ nào xuất hiện trong bản tin cũng là một tín hiệu. Những người giành huy chương ở teqball, karate, bắn súng đều được nêu tên. Bóng chuyền chỉ được nhắc đến như một thực thể tập thể. Đây phản ánh quy ước biên tập: nêu tên người giành huy chương, thông báo đội bị loại một cách vô danh. Điều tôi muốn nhìn kỹ hơn nằm ở cấp độ hệ thống. Tham vọng huy chương của một nền thể thao tầm trung luôn phải cân nhắc giữa các môn. Teqball là môn bắt nguồn từ bóng đá, mới được đưa vào chương trình đại hội, chi phí đầu tư thấp và thời gian đào tạo ngắn. Karate kata là môn kỹ thuật với hệ thống thi đấu ổn định. Bóng chuyền là môn đồng đội đòi hỏi chu kỳ đào tạo dài, cơ sở vật chất lớn, và một giải quốc nội đủ mạnh để nuôi cầu thủ. Khi một tấm huy chương teqball có chi phí thấp hơn nhiều lần so với một tấm huy chương bóng chuyền, áp lực phân bổ nguồn lực sẽ nghiêng về phía rẻ hơn. Đây là rủi ro dài hạn thực sự cho các môn đồng đội ở Đông Nam Á. Giải quốc nội bán chuyên của Việt Nam tạo ra số trận đấu cường độ cao ít hơn so với các giải Nhật Bản hay Hàn Quốc. Cầu thủ Việt Nam ngày càng xuất ngoại nhiều hơn sang các giải khu vực, và điều đó nâng trần kỹ thuật của những người trở về. Nhưng đây là câu chuyện của nhiều mùa giải, không phải của một ngày thi đấu. Đội hình Việt Nam gồm những ai, huấn luyện viên trưởng là ai, có cầu thủ nào vắng mặt vì chấn thương hay lý do câu lạc bộ hay không, không một dòng nào trong nguồn tin trả lời được. Đó là khoảng trống mà bất kỳ ai muốn đánh giá thực lực bóng chuyền Việt Nam đều phải tự lấp. Tôi nghi ngờ con số 30 phần trăm, nên đã xem Bayern 15 trận trước khi tin. Nguyên tắc ấy áp dụng cho cả những con số đến từ sân bóng chuyền. Một trận thua 0-3 chưa đủ để nói Việt Nam đang đi xuống, và cũng chưa đủ để nói họ đang tiến bộ. Nó chỉ đủ để xác nhận một điều: đội bóng này vẫn nằm trong nhóm ba đến năm của châu Á, dưới Trung Quốc, Nhật Bản và Thái Lan. Điều cần theo dõi trong hai mùa giải tới không phải là kết quả trước Trung Quốc. Đó là thành tích đối đầu với Hàn Quốc và Thái Lan ở các trận loại trực tiếp. Nếu Việt Nam thắng được một trong hai đội ấy ở một trận knock-out châu lục, cái trần đã dịch chuyển. Nếu không, vị trí nhóm năm đến tám sẽ còn giữ nguyên qua nhiều kỳ đại hội. Trang sổ trắng đêm ấy là điểm khởi đầu cho phép đo đúng hơn: khoảng cách giữa Việt Nam và nhóm huy chương châu Á đang thu hẹp hay giữ nguyên. Để trả lời, tôi cần dữ liệu từ hệ thống kết quả chính thức, không phải từ một dòng tin. Và tôi sẽ là người đầu tiên bẻ gãy mô hình của chính mình nếu bằng chứng mới cho thấy điều ngược lại.